Thân phận của từ “lon”…

0
366

Báo Thanh Niên số ra ngày 29 tháng 6 năm 2019 viết:

“Cục Văn hóa cơ sở (Bộ Văn hóa – Thể thao – Du lịch) vừa có công văn gửi các địa phương yêu cầu chấn chỉnh hoạt động quảng cáo sản phẩm Coca Cola. Bà Ninh Thị Thu Hương, Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở cho rằng: “Cụm từ “lon Việt Nam” trong cụm từ “Mở lon Việt Nam” là không có nghĩa. Trong tiếng Việt không có từ lon Việt Nam. Chưa kể bản thân chữ lon đặt cạnh cái khác là rất phản cảm và thiếu văn hóa, thiếu thẩm mỹ. Ví dụ như có thể thêm mũ thêm rất nhiều thứ. Nó mà ở các phương tiện quảng cáo ngoài trời, có nhiều tình huống có thể thêm mũ thêm dấu vào từ đó. Vì vậy nó rất là rất khủng khiếp nếu chữ đó nó chềnh ềnh ra trên biển quảng cáo ngoài trời”. (Hết trích).

Đang tập trung làm cho xong công trình giải huyền thoại, nhưng vụ cái lon này đã làm tôi… mất tập trung. Đành tái khởi động chàng Phây đang ngủ yên cả tuần nay vậy. Vì đây là vấn đề văn hóa, không ít thì nhiều cũng phục vụ cho công trình.

Vậy là sau cái vụ dân mạng soi lon của em Ngọc Trinh trên sàn Cannes 2019, các vị thần thánh trên cao đã phải sùi bọt mép như bị động kinh chỉ vì cái “lon” đúng là “rất là rất khủng khiếp”!

Tra từ điển thấy “lon” là một danh từ thuần Việt: 1) thú rừng cùng họ với cầy móc cua, nhưng nhỏ hơn. 2) hộp đựng sữa hoặc nước giải khát, thường bằng kim loại: lon gạo, lon bia, lon nước ngọt,… 3) (Phương ngữ) bơ: đong mấy lon gạo nếp, nấu ba lon gạo. 4) vại nhỏ, chậu nhỏ bằng sành: lon nước gạo, nén một lon cà, 5) (Khẩu ngữ) phù hiệu quân hàm (của quân đội một số nước): đeo lon đại uý…

Nếu chỉ có vậy thì bản thân từ “lon” không có gì “khủng khiếp” đến mức gây động kinh cho giới trên trước phải sùi bọt mép. Lỗi bởi từ “lon”, nếu thêm cái mũ và dấu huyền, thì chuyện quảng cáo “Mở lon Việt Nam” khác nào “Mở lon Ngọc Trinh” chềnh ềnh ra đấy? Chẳng phải các bậc thánh thần gọi cái lon Ngọc Trinh là “thể diện quốc gia” hay sao?

Ngẫm thấy cái Cục của chị Ninh phải ra quyết định cấm quảng cáo “Mở lon Việt Nam” là đúng! Thậm chí từ nay nên quét sạch từ “lon” ra khỏi kho từ vựng Việt Nam luôn cho đảm bảo thuần phong mỹ tục. Thuần phong mỹ tục là vấn đề văn hóa. Các nhà Việt ngữ học từng phán, cái gì thuần Việt là phàm tục, vô văn hóa, còn Hán thì mới là văn hóa đấy sao? Nếu Coca Cola quảng cáo “Mở âm hộ Việt Nam” thì có hay và đẹp hơn không? Tôi đảm bảo mọi người sẽ không thấy “rất là rất khủng khiếp” mà còn thi nhau hớp, đớp, uống một cách say sưa điên đảo nữa đấy chứ!

Nhiều người cho chị Ninh có suy nghĩ bệnh hoạn rồi lấy cái đầu ta suy ra đầu người, chứ tôi thì rất “thấu cảm”.

Nhớ hồi nhỏ ở quê tôi, đàn bà hay ra bờ rào trật quần ngồi đái. Tôi thấy lạ đứng nhìn. Mẹ tôi mắng: “Coi chừng nó cắn chết!” Cái đầu tôi đã từng nghĩ lon của đàn bà là cái gì đó “rất là rất khủng khiếp”. Suốt thời gian học phổ thông, đi bộ đội rồi vào đại học, tôi không dám gần gái vì sợ lon hơn sợ cọp. Mãi đến khi lấy vợ mới hết sợ. Thú thực là lần đầu bị lon cắn thấy ghê ghê, nhưng sau đó thì nó càng cắn càng thấy thích!

Có thể chị Ninh không ở hoàn cảnh bị giáo dục như tôi. Nhưng có lẽ chị đã nghe một chuyện “rất là rất khủng khiếp” của dân gian nên đã ám thị nặng như tôi đã ám thị.

Chuyện kể rằng, tại một làng nọ có một con cọp rất hung dữ hay xuống làng ăn thịt súc vật và thịt người. Một đêm đôi vợ chồng nọ đang ân ái với nhau. Bỗng cánh cửa bật ra. Cô vợ bảo anh chồng hãy dừng lại và ra đóng cửa, vì nhỡ cọp ăn thịt cả hai vợ chồng. Anh chồng đang sướng không chịu buông. Cô vợ một hai nài nỉ: “Anh ơi, em sợ cọp lắm!”. Anh chồng tức quá văng: “Sợ cái con kẹc!”. Không ngờ lúc đó con cọp đang rình mồi, nghe anh chồng nói vậy thì hoảng hốt. Nó nghĩ lẽ nào ở đây có một con đáng sợ đến khủng khiếp hơn nó? Vậy là để chọn sự an toàn, nó cong đuôi chạy về rừng. Chạy giữa đường nó gặp một bà lão. Đang đói, nó định vồ bà lão ăn thịt. Bà lão co rúm lại. Nhưng nó chợt nghĩ, trước khi ăn thịt bà lão, hãy hỏi cho ra nhẽ. “Này bà lão, nếu bà nói cho ta biết con kẹc là con gì mà đáng sợ hơn ta thì ta sẽ tha mạng sống cho bà”. Bà nghĩ vài giây và hiểu ra. Bà kéo quần xuống, phơi cái lon chềnh ềnh ra cho con cọp xem. Con cọp nhìn có vẻ ghê ghê. Bà thọc tay vào lon của mình rồi quệt vào mũi con cọp. Bà nói: “Đấy. Con kẹc là cái con rất là rất khủng khiếp. Nó đâm vào lon của tôi vết thương sâu đến mức hàng chục năm vẫn chưa lành. Nhưng cũng chưa khủng khiếp bằng cái lon của tôi. Vết thương sâu như vậy nhưng vẫn chịu đựng bền bỉ cho đến bây giờ. Bây giờ mà cái lon của tôi nó cắn ai thì chỉ có nhiễm độc mà chết”. Con cọp vừa nghe vừa nhăn mũi, đến mức sùi bọt mép và tưởng chừng sắp bị động kinh. Nó cong đuôi chạy một hơi vào rừng không dám ngoái cổ lại. Từ đó mỗi lần nghe từ lon là nó nghĩ đến một thứ gì rất độc hại, độc hại đến “rất là rất khủng khiếp”.

Nghe nói từ đó chúa sơn lâm tỏ ra thù địch với cái lon và cũng ra lệnh cấm luôn các động vật hoang dã dùng từ “lon”. Bởi theo chúa sơn lâm, giả sử chữ “lon” mà đội mũ và quệt thêm dấu huyền vào đó thì nó chềnh ềnh ra “rất là rất khủng khiếp”!

CHU MỘNG LONG

LON LÀ GÌ?

Lon, trong Đại Nam Quấc Âm Tự Vị, không ghi nghĩa là một vật chứa đựng bằng kim loại. Khi từ điển được soạn, dạng thức đóng gói này chưa có hoặc không phổ biến. ĐNQÂTV ghi nhận 1 nghĩa khác là “vơi vơi”, “không đầy” trong việc vận chuyển, ông Của viết rõ đây là tiếng Miên (Khmer). Nghĩa này nay không còn thấy ai dùng.

Lon, từ điển hiện tại ghi nhận 6 nghĩa, trong đó con lon là con gì, mình không biết. Lon với nghĩa là cối, là chậu mình giờ mới biết. Lon với nghĩa là vật đong (ống bơ) hay quân hàm thì có biết.

Trong các nghĩa nêu ra đó, không có nghĩa nào có thể dùng với hàm ý xuyên tạc gì cả. Ngôn ngữ dừng lại, chỉ có ý nghĩ nhà quản lý chạy thẳng ra khỏi vách núi. Mà nói thật, cái từ mà nhà quản lý nghĩ, tôi thấy rất đẹp. Đẹp đến mức làm sang trọng cho bất kỳ chủ thể nào gắn chung. Đáng tiếc là người viết lách nhưng tôi không có sức liên tưởng ngôn ngữ được như các vị ấy. Cuối cùng thì các nhà quản lý cũng có cái cho chúng ta học tập chứ. Các vị ấy cho thấy, về mặt ngữ nghĩa, mọi từ đều đáng tôn trọng như nhau. Và ngôn ngữ, mang tính cá nhân hóa cao là nhờ mối quan tâm thường trực của mỗi cá nhân, tạo các trường liên tưởng, nối kết các hình ảnh. Kẻ đọc cái lon chỉ nghĩ đến cái lon hay cùng lắm là cái chai, quả thật vì họ không quan tâm đến việc thêm mũ, bỏ dấu. Cái mũ và dấu ấy, đáng tiếc, không là mối ám ảnh thường trực của họ. Ám ảnh về việc ai cũng xiên xỏ, chửi xéo mình, cũng là lý do để một từ có thể mở biên độ bằng cách biến hình từ vật chứa đựng này qua một vật chứa đựng khác.

Nếu các ông bà không muốn Việt Nam-với tư cách tên một quốc gia, gắn sau bất cứ một câu quảng cáo nào, thì nên có luật riêng, và không loại trừ từ nào đi trước. Tức nói “ly VN”, “chai VN”, “chén VN”, “tô VN”, “bình VN”… thì được, nhưng lon thì không. Chúng ta không kỳ thị ngôn ngữ, và chúng ta không cần quay lại thời kỳ kỵ húy. Nếu chỉ vì thế mà đổi thì cái tên Côn Lôn nên được bỏ ngay, nhà quản lý chắc chưa nghe câu vọng cổ mà dân miền Tây hát xuống xề ngay chữ Lôn rồi.

Một trend tốt, là một trend có thể khiến ta giở từ điển, có thêm chút kiến thức. Theo nghĩa đó, LON dù có thêm mũ, bỏ dấu hay không, thì cũng là một trend tốt!

THUAN VUONG TRAN

LON

Thầy giáo dạy ngôn ngữ của chúng tôi, thầy Nguyễn Tài Cẩn sinh thời nói với sinh viên, rằng các cụ nhà ta có văn hóa cao và ý tứ lắm. Đối với một số bộ phận nhạy cảm của cơ thể người, các cụ không nói toẹt ra mà dùng từ ngữ ẩn dụ, từ thay thế, giảm nhẹ, nói tránh, chẳng hạn: chim, bướm, ti… 

Lúc thầy đang giảng, có đứa hát khẽ “từng đôi chim bay đi tiếng ca rộn ràng”, “kìa trông có một con bướm, xinh đẹp biết bao, nó đang nô đùa vườn hoa”, thầy nghe thấy, cười bảo anh thì chỉ linh ta linh tinh.

Mà phải công nhận các cụ xưa văn hóa cao nên nói tránh đủ thứ, chẳng hạn đi ỉa, đi đái, đánh rắm cũng không cho nói thẳng, mà phải là đại tiện, tiểu tiện, trung tiện. Ông anh tôi giải thích “tiện” là bẩn thỉu, xấu xa, hèn hạ. Bần tiện là đã nghèo lại còn hèn. Ỉa thối bẩn nhất nên bị xếp hạng đại, còn đái tuy khai, bẩn nhưng không thối, thậm chí có thể sống chung với nước đái (bọn trẻ đái dầm cứ thế nằm suốt đêm, sáng dậy mới thay quần) nên chỉ là tiểu thôi. Riêng đánh rắm, thối nhưng mau tan, mức độ tiện nằm giữa đại và tiểu nên được vinh dự phong hạng trung. Thế mới có chuyện ông quan đánh rắm, có hai tay nịnh vội tâu ngay mình nghe thấy kịp thời, khen rằng “I hi quản thược chi âm/Phảng phất chi lan chi vị” (văng vẳng vui như tiếng kèn tiếng sáo/thoang thoảng như mùi thơm hoa lan), quan liền bảo thối mới là rắm, chúng bay thật chả ra làm sao.

Nói chung, các cụ xưa cẩn thận hơi quá đáng nhưng chấp nhận được. Nay thì sự thận trong ấy còn thua cả bộ văn hóa. Chỉ riêng việc họ cấm, không cho dùng chữ “lon”, sợ người đọc tự động thêm dấu mũ dấu nón, thêm dấu huyền vào “lon” dẫn tới vi phạm thuần phong mỹ tục, thì các cụ xưa cũng phải chắp tay gọi quan chức bây giờ bằng cụ.

NGUYỄN THÔNG