Ca từ nhạc Trịnh có nhiều chỗ “bí hiểm”?…

0
504

GIẢI THÍCH CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN BẰNG GIAI THOẠI

Giải thích lời ca hay lời thơ bằng giai thoại hay bằng tiết lộ của chính tác giả là khuynh hướng khá phổ biến và thống trị dai dẳng trong đọc hiểu văn bản nghệ thuật.

Mặc dù có vô số tác phẩm không thể tìm ra giai thoại hay tiết lộ nào của tác giả, nhưng nhiều người vẫn mò mẫm trong cái thung lũng đen đó và xem mỗi phát hiện như là “chân lý” bất ngờ, thú vị. Hậu quả là nhà phê bình tự bịa ra giai thoại hay cuộc chuyện trò nào đó với tác giả dựa trên tiểu sử tác giả.

Dựa vào giai thoại hay tiết lộ của tác giả để khám phá nghĩa của văn bản, mới nghe có vẻ rất thú vị, đặc biệt là trường hợp ca từ nhạc Trịnh có nhiều chỗ “bí hiểm”. Nhưng theo tôi, lấy giai thoại hay tiết lộ của tác giả để giải nghĩa, thực chất moi ra nghĩa thực, nghĩa đen, là giết chết nghĩa.

Với cách đọc hiểu này, hóa ra, tưởng ca từ nhạc Trịnh siêu thực mà không siêu thực. Thủ pháp đơn giản của Trịnh là che giấu sự thực để rồi bây giờ có ai đó tò mò hay chính tác giả lột trần ra. Té ra “đời mình là những chuyến xe…” là kiếp sống giang hồ của gái đĩ khi nhan sắc tàn phai; “loài sâu ngủ quên trong tóc chiều” là hình hài tác giả co ro cuốn chiếu nằm ngủ trong một đêm buồn, “đêm thấy ta là thác đổ…” là hình ảnh, âm thanh trong não của người ngồi thiền v.v…

Nghĩa chết hẳn khi bí mật được giấu kín trong câu chữ bị phơi tung ra ngoài. Chết vì người đọc, người nghe không còn có thể tưởng tượng ra cái gì khác đang thăng hoa sống động ở trên câu chữ lung linh ấy. Chết vì lẽ ra cái chất liệu của hiện thực khi cấu trúc nên hình thức thẩm mỹ sẽ thành đa nghĩa thì đã bị đóng băng thành một nghĩa. Chết vì cái-đã-diễn-ra rất riêng tư của tác giả không thể thành cái-đang-diễn-ra cho mọi người đọc.

Nghệ thuật sống động vì nó luôn thành cái-đang-diễn-ra cho mọi người.

Tôi từng bật cười khi đọc nhiều sách của nhiều nhà phê bình khi khoe đã về đến tận thôn Vỹ Dạ xem hình ảnh “lá trúc che ngang mặt chữ điền”, hay lôi chuyện tình của Hàn Mặc Tử với nàng Hoàng Cúc ra để giải nghĩa bài thơ “Đây thôn Vỹ Dạ”. Nghĩa của thơ đơn giản là bài văn miêu tả hay bài kể chuyện chi tiết về một sự-thực-đã-diễn-ra à?

Từ giai thoại hay tiết lộ bí mật của tác giả để hiểu thêm về thủ pháp sáng tạo biến chất liệu hiện thực thành hình thức thẩm mỹ thì được chứ gọi đó là phát hiện về nghĩa thì là con số không.

Tôi không khuyến khích các bạn đọc văn theo cách này. Chỉ là tham khảo. Hãy để tưởng tượng của mình bay bổng ra khỏi những giai thoại hay lời tiết lộ bí mật, tức không bị cầm tù trong phần đen, vì đã bí mật thì có thể sẽ gặp phải phần tăm tối nhất, thô thiển nhất của cuộc sống, dù đó là cuộc sống của vĩ nhân.

CHU MỘNG LONG